Kancelaria Adwokacka
Adriana Szczęśniak-Majcher
Kancelaria dla Artystek_ów i osób twórczych działających na styku prawa, sztuki i relacji.
ADWOKATKA ARTYSTÓW
Redaktor może, a sztuczna inteligencja nie?
Przywykliśmy do tego, że książka, którą znajdujemy na półce w księgarni, nie zawsze jest dokładnie tym samym tekstem, który pisarz przekazał wydawnictwu. Redaktor może proponować zmiany stylistyczne, skróty, przebudowę poszczególnych fragmentów, a niekiedy nawet ingerować w konstrukcję bohaterów czy przebieg wydarzeń. Wszystko to traktujemy jako naturalny element procesu wydawniczego, który sam w sobie nie odbiera pisarzowi autorstwa jego dzieła.
Te same sugestie, inna ocena?
Dlaczego zatem podobne działania wykonywane przy pomocy sztucznej inteligencji budzą tak silne emocje? Jeśli pisarz akceptuje sugestie redaktora, nie kwestionujemy z tego powodu wartości jego książki. Jeśli jednak te same sugestie otrzymuje od AI, pojawia się podejrzenie, że jego twórczość przestaje być autentyczna.
A przecież ingerencja redaktora także może polegać na tym, że proponuje on zupełnie inne rozwiązanie sceny, zmianę sposobu prowadzenia narracji, a nawet usunięcie całych wątków. Jego wpływ na ostateczny kształt książki może być znacznie większy niż udział sztucznej inteligencji.
Czy zatem samo korzystanie z AI przy modyfikowaniu poszczególnych fragmentów, towarzyszenie przy namyśle nad tekstem czy poszukiwaniu inspiracji jest wystarczającym powodem, by odrzucić książkę wartościową literacko i bogatą w treści? By odmówić jej nawet szansy na ocenę i udział w renomowanych konkursach?
Kto decyduje o ostatecznym kształcie dzieła?
Oczywiście redaktor jest człowiekiem, dysponuje własną wrażliwością, doświadczeniem i umiejętnością interpretowania literatury. Sztuczna inteligencja działa inaczej. Czy jednak z punktu widzenia twórczego wkładu pisarza decydujące znaczenie powinno mieć to, kto zaproponował zmianę, czy raczej to, kto świadomie ją zaakceptował i nadał jej miejsce w ostatecznym kształcie dzieła?
Pisarz może przecież odrzucić sugestię znakomitego redaktora, jeśli uzna ją za sprzeczną z własną wizją, i przyjąć propozycję AI, jeśli ta trafniej wyraża jego zamysł. W obu przypadkach istotne jest nie tylko samo pochodzenie propozycji, lecz także sposób, w jaki autor ją ocenia, przekształca i włącza do swojej opowieści. To właśnie w tych decyzjach ujawnia się jego indywidualność. Nie wyklucza to oczywiście sytuacji, w której twórcza ingerencja redaktora będzie na tyle samodzielna i indywidualna, że również ona może podlegać ochronie prawnoautorskiej.
Granica między pomocą a autorstwem
Naturalnie, czym innym jest korzystanie z propozycji, inspiracji czy pomocy redakcyjnej, a czym innym powierzenie maszynie stworzenia całej opowieści i ograniczenie własnego udziału do zaakceptowania gotowego tekstu. Granica nie zawsze będzie łatwa do wyznaczenia. Nie sposób przecież sprowadzić jej do liczby zdań zaproponowanych przez AI ani do czasu, jaki pisarz poświęcił na stworzenie książki.
Z prawnego punktu widzenia znaczenie ma to, czy w konkretnym utworze znajduje wyraz własna, indywidualna działalność twórcza człowieka. Sam wybór spośród propozycji wygenerowanych przez AI nie przesądza jeszcze o powstaniu chronionego wkładu autorskiego. Istotny może być natomiast sposób, w jaki pisarz samodzielnie kształtuje, przekształca i komponuje materiał, nadając mu oryginalną postać.
Nie należy przy tym utożsamiać dwóch odrębnych zagadnień: prawnoautorskiego statusu tekstu i jego wartości literackiej. Nawet wątpliwości dotyczące zakresu ochrony określonych fragmentów nie muszą oznaczać, że cała książka pozbawiona jest wartości artystycznej. Podobnie samo skorzystanie z pomocy AI nie przekreśla możliwości uznania człowieka za autora utworu.
Siła przyzwyczajenia
Być może nasza nieufność wobec AI wynika nie tyle z rzeczywistej oceny jej udziału w procesie twórczym, ile z przyzwyczajenia do tradycyjnych form współpracy. Akceptujemy ingerencję redaktora, ponieważ znamy ją od pokoleń.
Wygląda na to, że nowe narzędzie skłania nas do kwestionowania tego, co wcześniej uznawaliśmy za oczywiste: że autor nie musi pracować w całkowitej samotności, aby jego książka pozostała jego własnym dziełem.
Pozostaje pytanie: dlaczego?
Zobacz też: Czy AI odbiera pisarzowi autorstwo?
Kancelaria Adwokacka
Adriana Szczęśniak-Majcher
ADWOKATKA ARTYSTÓW
ul. Szewska 12/5
31-009 Kraków
Zdjęcia: Piotr WERNER, Adriana Szczęśniak-Majcher, Barbara Bogacka
Copyright ©Adriana Szczęśniak-Majcher Kancelaria Adwokacka -Design by Adriana Szczęśniak-Majcher
Strona www stworzona w kreatorze WebWave.