Kancelaria Adwokacka
Adriana Szczęśniak-Majcher
Kancelaria dla Artystek_ów i osób twórczych działających na styku prawa, sztuki i relacji.
ADWOKATKA ARTYSTÓW
Kto ma prawo objaśniać świat? O książce Rebekki Solnit „Mężczyźni objaśniają mi świat”
Są książki, które czytamy z zainteresowaniem. Są takie, które zmieniają nasz sposób patrzenia na rzeczywistość. I są wreszcie takie, przy których trudno powstrzymać łzy, ponieważ nagle odnajdujemy w nich coś boleśnie znajomego. Dla mnie taką lekturą stała się książka "Mężczyźni objaśniają mi świat" Rebekki Solnit. Nie dlatego, że Solnit opowiada historie szczególnie wzruszające. Przeciwnie, często pisze o sprawach okrutnych, o przemocy, upokorzeniu, wykluczeniu. Jednak poruszyła mnie opowieść, jak wcześnie dziewczynki zaczynają dowiadywać się, że świat nie traktuje ich inteligencji i ambicji z taką samą powagą jak w przypadku chłopców.
Kiedy świat nie chce słuchać
Zbyt wcześnie uczą się, że powinny być grzeczne, ładne, miłe, pomocne, ale ich pewność siebie i niezależność intelektualna mogą być odbierane jako coś niewłaściwego. Że nie wystarczy, że mają wiedzę i inteligencję. Muszą jeszcze uzyskać prawo, żeby zostać wysłuchaną, odpowiednio na to zasłużyć. Bo o tym właśnie jest ta książka - o walce kobiet o prawo do bycia podmiot(k)ami. Do myślenia, mówienia, działania, tworzenia i opowiadania własnej historii.
Tytułowy esej opowiada o pozornie zabawnej sytuacji: mężczyzna z wielką pewnością siebie objaśnia autorce książkę, nie zdając sobie sprawy, że rozmawia z jej autorką. Łatwo potraktować tę historię jako anegdotę o męskiej zarozumiałości.
Solnit pokazuje jednak, że za podobnymi zachowaniami kryje się coś znacznie poważniejszego: przekonanie, że mężczyzna ma naturalne prawo mówić, pouczać i być wysłuchanym, podczas gdy kobieta musi dopiero dowieść swoich kompetencji.
Ta nierówność nie kończy się na rozmowach towarzyskich. Przenika instytucje, życie zawodowe, kulturę, politykę, a nawet sposób, w jaki opowiadamy historię.
Komu wolno mówić, a komu się wierzy?
Autorka pisze o kobietach, którym przez stulecia odbierano nie tylko możliwość decydowania o sobie, lecz także prawo do obecności w przestrzeni publicznej. W jednym z esejów przywołuje sytuację, w której po gwałtach na terenie uniwersytetu władze zaleciły studentkom, aby nie wychodziły po zmroku. Ktoś zaproponował wtedy rozwiązanie odwrotne: zakaz wychodzenia dla mężczyzn.
Pozorna absurdalność tej drugiej propozycji obnaża rzeczywisty absurd: to kobietom ogranicza się wolność w odpowiedzi na przemoc, której dopuszczają się mężczyźni.
Ten przykład pokazuje, jak głęboko nierówność została wpisana w nasze wyobrażenie o normalności.
Solnit pisze również o przemocy seksualnej, o kobietach, którym nie wierzono, i o sprawcach dysponujących pieniędzmi, pozycją społeczną oraz możliwością narzucenia innym własnej wersji wydarzeń.
Stawia pytanie: kto ma prawo mówić i komu zostanie przyznana wiarygodność?
Bo można odebrać człowiekowi głos, nawet nie zabraniając mu mówić. Wystarczy sprawić, że nikt nie będzie mu wierzył.
Można pozwolić kobiecie opowiedzieć o przemocy, a następnie uczynić przedmiotem osądu jej charakter, zachowanie, przeszłość czy motywacje. Można tak opowiedzieć historię, aby to sprawca stał się jej główną ofiarą.
Władza nad opowieścią okazuje się wówczas formą władzy nad rzeczywistością.
Ten wątek ma szczególne znaczenie również dla prawa. Formalna równość wobec prawa nie oznacza przecież, że wszyscy są traktowani z jednakową powagą i wiarygodnością. Także na sali sądowej znaczenie mają stereotypy, uprzedzenia i społeczne wyobrażenia o tym, jak powinna zachowywać się kobieta. Zwłaszcza gdy opowiada o doznanej przemocy. Nie mniej istotny jest język. Molestowanie seksualne, przemoc domowa czy kultura gwałtu to pojęcia, które pozwoliły nazwać doświadczenia wcześniej bagatelizowane, przemilczane albo uznawane za prywatny problem kobiet.
Nadanie nazwy nie usuwa krzywdy. Ale pozwala ją rozpoznać, opisać, a niekiedy również objąć ochroną prawną.
Solnit przypomina, że wielkie przemiany społeczne nie zaczynają się wyłącznie od ustaw i wyroków. U ich podstaw leży zmiana wyobraźni. Dopiero kiedy potrafimy wyobrazić sobie inny porządek, możemy zacząć go tworzyć.
Wolność nie polega na byciu grzeczną
Przywołując Virginię Woolf, Solnit przypomina o konieczności uwolnienia się od ideału Anioła Domowego Ogniska – kobiety zawsze miłej, skromnej, wyrozumiałej, gotowej poświęcić własne potrzeby i ambicje dla innych.
Nie wystarczy otworzyć kobietom drzwi do świata, jeśli jednocześnie oczekuje się, że pozostaną w nim takie same jak wcześniej: ciche, wdzięczne i niekłopotliwe. Taka wolność jest jedynie pozorem emancypacji.
Intelektualna niezależność wymaga przecież również prawa do sprzeciwu, błędu, niezgody i niepopularności. Prawa do tego, żeby nie być miłą.
Świata nie da się zamknąć na powrót
Solnit pisze także o nadziei, która nie jest naiwną wiarą w szczęśliwe zakończenie, lecz uznaniem, że przyszłość pozostaje otwarta.
Historia emancypacji nie jest przecież opowieścią o nieustannym postępie, lecz o zwycięstwach, porażkach, odwrotach i kolejnych próbach. O kobietach, które nie godziły się na świat uznawany przez innych za naturalny i niezmienny.
W zakończeniu jednego z esejów Solnit przywołuje mit Pandory, odwracając jego tradycyjne znaczenie. To, co zostało wypuszczone na świat, nie może już zostać zamknięte na powrót. Podobnie jest z wiedzą, świadomością i wyobrażeniem wolności. I może dlatego ta książka jest jednocześnie tak bolesna i tak potrzebna.
Pokazuje ogrom przemocy, jakiej kobiety doświadczały i nadal doświadczają, ale nie sprowadza ich do roli ofiar. Przypomina o ich odwadze, inteligencji, uporze i zdolności do przekształcania rzeczywistości.
Przypomina też, o co właściwie toczona walka. Nie tylko o formalną równość praw, lecz także o możliwość realizowania własnych ambicji, decydowania o sobie i bycia traktowaną poważnie.
Nie chcę świata, w którym dziewczynki muszą najpierw nauczyć się bronić swojego prawa do myślenia. Chciałabym świata, w którym ich inteligencja jest czymś oczywistym, ich głos jest chciany i oczekiwany, a prawo do mówienia własnym głosem nie wymaga niczyjego pozwolenia.
Zobacz też: Czy AI odbiera pisarce autorstwo? | Czy jesteś kłamstwem?
Kancelaria Adwokacka
Adriana Szczęśniak-Majcher
ADWOKATKA ARTYSTÓW
ul. Szewska 12/5
31-009 Kraków
Zdjęcia: Piotr WERNER, Adriana Szczęśniak-Majcher, Barbara Bogacka
Copyright ©Adriana Szczęśniak-Majcher Kancelaria Adwokacka -Design by Adriana Szczęśniak-Majcher
Strona www stworzona w kreatorze WebWave.