Kancelaria Adwokacka
Adriana Szczęśniak-Majcher
Kancelaria dla Artystek_ów i osób twórczych działających na styku prawa, sztuki i relacji.
ADWOKATKA ARTYSTÓW
Gdzie podziała się genialność Lili? O „Genialnej przyjaciółce” w Starym Teatrze
Czy opowieść o wybitnie inteligentnych kobietach można zamienić w historię o dziewczyńskości, relacjach i seksualności, nie tracąc przy tym czegoś fundamentalnego? Po obejrzeniu „Genialnej przyjaciółki” w Narodowym Starym Teatrze w Krakowie mam poczucie, że nie. W tej inscenizacji zabrakło bowiem tego, co w powieściach Eleny Ferrante fascynuje mnie najbardziej – niezwykłej siły kobiecego intelektu.
Szłam na spektakl pod ogromnym wrażeniem literackiej i serialowej Lili — dziewczynki, a później kobiety obdarzonej niezwykłą inteligencją, przenikliwością i zdolnością rozumienia świata, która daleko wykraczała poza możliwości otaczających ją ludzi. Lila fascynowała mnie swoją siłą. Nie była postacią łatwą, sympatyczną czy jednoznacznie pozytywną. Była genialna. I właśnie tej genialności zabrakło mi na scenie.
Kobieta, której mężczyźni się boją
W powieściach Eleny Ferrante i ich serialowej adaptacji zarówno Lila, jak i Elena są niezwykle inteligentne, choć ich losy rozwijają się inaczej. Elena otrzymuje możliwość dalszej edukacji, Lila zostaje jej pozbawiona. Musi wcześniej dorosnąć, odnaleźć się w świecie zdominowanym przez mężczyzn, nauczyć się rozpoznawać mechanizmy władzy i niejednokrotnie ukrywać własną przewagę intelektualną, aby nie zagrażać męskiemu poczuciu wartości.
Ale Lila nie przestaje myśleć. Przeciwnie — jej umysł nieustannie pracuje, analizuje, wyprzedza innych. Mężczyźni nie tylko jej pożądają. Oni się jej boją. Boją się jej spojrzenia, które zdaje się wiedzieć wszystko, jej niezależności, zdolności demaskowania ich słabości.
Jedną z najbardziej wymownych scen w serialu jest dla mnie ta, w której Lila przekształca własne zdjęcie eksponowane w sklepie z butami. To niezwykły pokaz wyobraźni, inteligencji i twórczej sprawczości. Lila potrafi zobaczyć coś, czego inni nie dostrzegają, narzucić własną wizję.
Podobnie w scenie, w której odmawia małżeństwa Marcellowi Solarze. Jej odmowa jest zakwestionowaniem porządku, w którym mężczyzna posiadający pieniądze i pozycję społeczną uważa, że może decydować o losie kobiety.
Właśnie takich momentów zabrakło mi w spektaklu.
Otrzymałam raczej rodzajowy obraz dziewczyńskości, dojrzewania, relacji z chłopakami, małżeńskich rozczarowań i przekraczania granic w sferze seksualności. Oczywiście te doświadczenia są obecne również w powieściach Ferrante. Ale nie wyczerpują ich sensu. Seksualność jest tam jednym z obszarów, na których rozgrywa się walka o kobiecą podmiot(k)owość, a nie jej jedynym wymiarem.
W przedstawieniu obie bohaterki wydały mi się zaskakująco podobne, pozbawione tej szczególnej indywidualności, która w książce i serialu czyni ich relację tak fascynującą. Nie zobaczyłam intelektualnej potęgi Lili ani wyraźnie zarysowanego głodu wiedzy i ambicji Eleny.
Piękny, polukrowany świat
Nie sposób jednak odmówić przedstawieniu walorów artystycznych. Aktorstwo jest nowoczesne i odważne, a niektóre decyzje obsadowe mogą zaskakiwać. Choćby powierzenie roli Marcella Solary Bogdanowi Brzyskiemu, aktorowi znacznie starszemu od odtwórczyń głównych bohaterek i niekojarzonemu z rolami tradycyjnych amantów.
Uwagę zwraca również piękna scenografia i jej wyrazista kolorystyka, tak odmienna od szarego, niemal pozbawionego barw świata serialu. Odniosłam jednak wrażenie, że ta atrakcyjna wizualnie estetyka nieco lukruje brutalny świat Ferrante, czyniąc go bardziej przystępnym, a zarazem pozbawiając części jego surowości i niepokoju.
W spektaklu mężczyźni zachowują dominującą pozycję, którą utrzymują przede wszystkim przemocą. W książkach i serialu wyraźnie widać natomiast, że za próbami podporządkowania Lili kryje się również lęk przed jej inteligencją. To zasadnicza różnica. Czym innym jest bowiem opowieść o kobiecie poddanej męskiej przemocy, a czym innym historia kobiety, której intelekt stanowi zagrożenie dla męskiej dominacji.
Gdzie podziała się kobieca siła?
Adaptacja ma prawo do własnej interpretacji, ale wybór tego, co zostaje wydobyte, a co pominięte, nie jest obojętny. Szczególnie na scenie narodowej, która nie tylko opowiada historie, lecz także kształtuje nasze wyobrażenia o świecie i miejscu kobiet w tym świecie. Czy naprawdę wciąż łatwiej jest pokazywać kobiety poprzez ich relacje z mężczyznami, seksualność i cierpienie niż poprzez wiedzę, ambicję i intelektualną władzę?
Lila nie musi być bohaterką idealną. Bywa bezwzględna, trudna, a nawet okrutna. Ale jest też kobietą, która myśli szybciej od innych, narzuca własne reguły i potrafi rządzić. Właśnie takich portretów potrzebujemy. Dziewczynek i kobiet, których siła nie sprowadza się do przetrwania męskiej dominacji, lecz pozwala ją zakwestionować. Które nie muszą zadowalać się rolą towarzyszek męskich sukcesów, bo same mają ambicję, wiedzę i prawo do decydowania o świecie.
Wychodząc ze Starego Teatru, czułam rozczarowanie. Nie dlatego, że przedstawienie różniło się od serialu, lecz dlatego, że z historii o niezwykłej sile kobiecego umysłu pozostała przede wszystkim opowieść o relacjach i seksualności.
A ja przyszłam zobaczyć genialną przyjaciółkę. I tej genialności nie zobaczyłam.
Genialna przyjaciółka, Elena Ferrante | reżyseria: Ewelina Marciniak; scenariusz i dramaturgia: Małgorzata Czerwień; muzyka: Wacław Zimpel; obsada: Juliusz Chrząstowski, Krystian Durman, Ewa Kaim, Michał Majnicz, Adam Nawojczyk, Aleksandra Nowosadko, Anna Paruszyńska-Czacka, Karolina Staniec (gościnnie), Łukasz Stawarczyk, Małgorzata Zawadzka. Premiera: 17 marca 2023 roku, Narodowy Stary Teatr w Krakowie Scena Kameralna.
Zobacze też: "Jaremianka. Biografia" Agnieszka Dauksza | "Magiczna rana", czyli co dziedziczymy po naszych babkach
Kancelaria Adwokacka
Adriana Szczęśniak-Majcher
ADWOKATKA ARTYSTÓW
ul. Szewska 12/5
31-009 Kraków
Zdjęcia: Piotr WERNER, Adriana Szczęśniak-Majcher, Barbara Bogacka
Copyright ©Adriana Szczęśniak-Majcher Kancelaria Adwokacka -Design by Adriana Szczęśniak-Majcher
Strona www stworzona w kreatorze WebWave.